گاز نفتی مایع‌شده یا ال‌پی‌جی (Liquefied Petroleum Gas) به دو گاز هیدروکربنی بوتان و پروپان یا ترکیب آن‌ها گفته می‌شود که در حالت مایع نگه داشته می‌شوند. ال‌پی‌جی به‌طور کلی قابل تفکیک به پروپان و بوتان است که در واحدهای پتروشیمی به پلی‌پروپیلن و پلی بوتادی‌ان تبدیل می‌شوند.

بخش قابل‌توجهی از LPG تولیدی کشور از پالایشگاه‌های گاز، پالایشگاه‌های نفت و مجتمع‌های پتروشیمی تأمین می‌شود. این محصول در مصارف مختلفی از جمله سوخت خانگی و صنعتی، خوراک صنایع پتروشیمی و همچنین به‌عنوان سوخت خودرو مورد استفاده قرار می‌گیرد.

با وجود ظرفیت تولید بالا، توسعه صنعت LPG در ایران با چالش‌هایی مانند زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و حمل‌ونقل، استانداردسازی زنجیره توزیع، محدودیت‌های صادراتی و تحریم‌ها، و سیاست‌های قیمت‌گذاری و مصرف داخلی مواجه است. با این حال، موقعیت جغرافیایی ایران، دسترسی به منابع عظیم گاز و نفت و نزدیکی به بازارهای منطقه‌ای، فرصت مناسبی برای توسعه زنجیره ارزش و افزایش نقش ایران در بازار منطقه‌ای LPG ایجاد کرده است.

همانطور که گفته شد، گاز مایع عمدتاً از دو جزء پروپان و بوتان تشکیل شده است. در ایران، LPG به‌طور عمده در جریان فرآورش گاز طبیعی در پالایشگاه‌های گاز، پالایش نفت خام و برخی فرآیندهای پتروشیمی تولید می‌شود. پس از جداسازی و تصفیه، این گازها با افزایش فشار به حالت مایع درآمده و برای حمل و ذخیره‌سازی آماده می‌شوند.

برای ذخیره‌سازی LPG از مخازن تحت فشار استفاده می‌شود؛ زیرا LPG در فشار مناسب به صورت مایع باقی می‌ماند و حجم آن نسبت به حالت گازی به‌شدت کاهش پیدا می‌کند. مخازن کروی و استوانه‌ای از تجهیزات متداول ذخیره‌سازی در تأسیسات LPG هستند. حمل‌ونقل نیز معمولاً از طریق خطوط لوله، تانکرهای جاده‌ای، واگن‌های ریلی و کشتی‌های مخصوص حمل LPG انجام می‌شود.

LPG در صنایع مختلف کاربردهای گسترده‌ای دارد. در صنایع پتروشیمی، پروپان و بوتان می‌توانند به‌عنوان خوراک برای تولید محصولات پتروشیمی مورد استفاده قرار گیرند. در صنایع فولاد، شیشه، سرامیک، ریخته‌گری و صنایع غذایی نیز LPG به‌عنوان سوخت برای ایجاد حرارت و فرآیندهای صنعتی کاربرد دارد. همچنین در بخش خانگی و تجاری، به‌ویژه در مناطقی که به شبکه گاز طبیعی دسترسی ندارند، از LPG برای پخت‌وپز و گرمایش استفاده می‌شود.

خودروهای LPG

یکی دیگر از کاربردهای LPG، استفاده به‌عنوان سوخت خودرو (Autogas) است. در خودروهای دوگانه‌سوز LPG، این سوخت در مخزن تحت فشار ذخیره شده و از طریق تجهیزات مخصوص شامل شیرها، رگلاتور، انژکتور و سیستم کنترل الکترونیکی به موتور منتقل می‌شود. LPG می‌تواند جایگزین بنزین یا گازوئیل در برخی خودروها باشد و به دلیل احتراق نسبتاً پاک‌تر، معمولاً آلایندگی برخی آلاینده‌های هوا را کاهش می‌دهد. با این حال، استفاده ایمن و گسترده از آن نیازمند استانداردهای مناسب برای مخازن، جایگاه‌های سوخت‌رسانی، تجهیزات تبدیل و بازرسی دوره‌ای است.

در ایران، علاوه بر مصرف داخلی، ظرفیت بالای تولید LPG و موقعیت جغرافیایی کشور در نزدیکی بازارهای منطقه‌ای، این محصول را به یکی از اقلام مهم در تجارت و صادرات انرژی تبدیل کرده است.